Shoppen in advent Shoppen in advent

Hoe diep zit de secularisatie in onszelf als westerse christenen?

Inleiding

Shoppen in advent is de titel van een boek dat dr. Herman Paul laatst heeft geschreven. Herman was bijzonder hoogleraar secularisatiestudies aan de universiteit van Groningen, mogelijk gemaakt door de IZB en de GZB en dus door ons als Hervormde gemeenten.
Hij heeft een studie gemaakt wat secularisatie in onze tijd inhoudt en wat dit van de kerk vraagt. Hieronder staat een korte weergave van wat hij aanreikt. Tussen aanhalingstekens staan letterlijke citaten.

Secularisatie

  • ‘Secularisatie is niet alleen een beweging ergens vandaan – van God, van de kerk vandaan – maar ook ergens naartoe. De vraag komt dan op waar mensen zich zo door aangetrokken voelen, en dat christelijk geloof daar mager bij afsteekt?’
  • ‘‘Consumentisme’ is een van de voornaamste religies van onze tijd.’ Hij doelt daarmee op concrete dingen als boodschappen doen, spullen kopen, je huis verfraaien, je outfit, maar ook op minder materiële zaken als je identiteit ontlenen aan je werk of jezelf beschouwen als een merk dat je op de markt van het leven moet zien te verkopen. ‘Consumentisme als een sjabloon waaraan mensen identiteit ontlenen.’

Overigens zijn er ook buiten de christelijke wereld scherpe geluiden te horen over onze manier van leven. Minder vanuit secularisatie gedacht maar wel confronterend en voor christenen net zo reëel in hun leven. Neem bijvoorbeeld psychiater Dirk de Wachter die onze tijd typeert als een ‘leukigheidsmaatschappij’ vol ‘ikkigheid’. Een maatschappij waar het lijden en gebrokenheid buiten de deur wordt gehouden en mensen keihard vastlopen in de brei aan verwachtingen die in henzelf over de oren spoelt. Typerend voor onze tijd zijn:

  • Het krampachtig zoeken naar bevestiging in plaats van uit de comfortzone stappen.
  • Het niet of nauwelijks kunnen loslaten van ‘verworvenheden’.
  • Het dealen met de verwachtingen in jezelf en van anderen om je heen.
  • Het wegstoppen van gebrokenheid en gerichtheid op de god gezondheid.

‘Secularisatie gaat dus niet primair over kerkverlating. Kerkverlating kan het gevolg zijn van secularisatie, maar valt er niet mee samen. Secularisatie is een verandering die zich voltrekt in de verlangens die een mensenleven sturing geven. Secularisatie vindt plaats als Godsverlangen (= advent) overschaduwd gaat worden door andere verlangens, die hun vervulling zoeken in het hier en nu (= shoppen).’

Godsverlangen ziet Herman als het verlangen naar Gods Koninkrijk – ‘het Koninkrijk waarvan de voortekenen soms al te zien zijn, maar dat pas na Christus’ wederkomst in volle glorie zal aanbreken.’ Die eschatologische gerichtheid, met de spanning tussen het ‘reeds’ en het ‘nog niet’, vind hij een fundamenteel kenmerk van het christelijk geloof. ‘Advent is dan niet de vier weken vóór Kerst, maar een gerichtheid van het christelijk leven die alle dagen van het jaar geldt. Die verwachting, een onopgeefbaar element van het christendom, staat ook binnen de kerk onder druk.’

Shoppen is dan voor Herman het aanwezig zijn van verlangens die in het hier en nu vervulling zoeken. ‘Uiteraard neemt secularisatie in elke tijd andere vormen aan. Maar vandaag de dag is dat: consumentisme. Ik ben onder de indruk gekomen van hoe alomtegenwoordig deze religie is, niet alleen op internet of in de winkelstraat, maar tot in de 

Shoppen is dan voor Herman het aanwezig zijn van verlangens die in het hier en nu vervulling zoeken. ‘Uiteraard neemt secularisatie in elke tijd andere vormen aan. Maar vandaag de dag is dat: consumentisme. Ik ben onder de indruk gekomen van hoe alomtegenwoordig deze religie is, niet alleen op internet of in de winkelstraat, maar tot in de  meest intieme zones van ons bestaan!’

  • ‘Consumentisme is een ‘liefdestaal’ geworden. Mensen drukken met aankopen en cadeautjes uit wie ze zijn, wat anderen voor hen betekenen en van wie ze houden.’

‘En consumentisme stopt niet bij de kerkdeur. Ook in de kerk shoppen we, als we een gemeente naar eigen smaak uitzoeken, een liturgie wensen die past bij onze voorkeuren of op internet de mooiste preken beluisteren

In de praktijk van het christelijk leven lopen shoppen en advent nogal door elkaar.

Wij zijn diep-geseculariseerde mensen. Des te verwonderlijker is het dat God ons heeft vastgehouden, dat we deel uitmaken van een kerkelijke gemeenschap, dat we opademen in een zondagse praktijk van zingen, vieren en bidden. Dat we woorden horen die ons corrigeren, die ons tot de orde roepen, de orde van het Koninkrijk…’

  • Secularisatie is daar waar het ongeduldige, onvervalste ‘zelf’ in een mens de overhand krijgt op het gevulde ‘zelf’ dat zich uitstrekt naar de volkomen vervulling. Niet-secularisatie is daar waar het leven gevuld is met de liefdestaal van God en waar het leven, met álles wat daarin is, zich uitstrekt naar Jezus komst. En dus ook niet meer geestelijk aan het shoppen is, bevrijd van het project ‘ik’.

De kerk tegendraads
De kerk mag meer een oefenplaats worden van verlangen.
Herman: ‘Wat werkelijk ‘deseculariserend’ is, is de goede, taaie gewoonte om elke zondag naar de kerk te gaan, elke dag te bidden en de Bijbel te lezen. Daarmee zeg ik niks spectaculairs, misschien tot teleurstelling van sommigen. Maar toch, het argument dat alles anders moet, dat de preek nóg beter moet zijn dan ‘ie al was, dat de liturgie nóg aansprekender moet – dat argument onderschat dat mensen vooral gevormd worden door goede gewoontes. Waarmee ik niet wil zeggen dat we in de kerk niet ons best moeten doen. Maar ook hier sluipt consumentisme gemakkelijk binnen. Wie op internet geweldige preken beluistert en de mooiste kerkmuziek tegenkomt, raakt als vanzelf teleurgesteld in de eigen predikant en organist.
Christen-zijn heeft in onze tijd iets tegendraads. Tegen de stroom in. Niet als individuele karaktereigenschap, maar als resultaat van een spanning die in het leven van iedere christen te merken is. Een spanning die alleen maar vol te houden is dankzij kerkelijke gemeenschappen die als tegenkracht fungeren.
Concentreer je in de verkondiging en in gesprekskringen veel meer op het leven vanuit de verwachting. ‘Deze wereld gaat voorbij en haar begeerte…’ Zet de avondmaalsviering ook meer in dat teken. Het gaat in de kerk niet in de eerste plaats om het aanleren van bijbelkennis, hoe nuttig die op zichzelf ook is.
Wel twee kanttekeningen daarbij. Praten over verlangen is nog iets anders dan het verlangen voeden. Uiteindelijk wordt ons verlangen vaak vooral gestimuleerd door de voorbeelden om ons heen, door identificatiefiguren, door inspirerende mensen die naast ons in de kerkbank zitten. En ten tweede: het is niet moeilijk om in de sacrale sfeer van het kerkgebouw naar God te verlangen. Veel lastiger is dit op maandag, als we weer overgaan tot de orde van rennen, vliegen en draven. Hoe voorkom je een dualisme tussen zondag en maandag? Laten we het daarom ook hebben over ‘advent op maandag’. Wat betekent de verwachting van Christus’ wederkomst als je voor klas staat, als je naar school gaat, als je schoonmaker bent of chirurg? Hoe wordt je dagelijks werk ‘gekleurd’ door dat verlangen?’

Concreet:

  • Wijs elkaar op de situatie waarin we zitten en de gerichtheid van ons verlangen
  • Kom met volharding daar waar gerichtheid is op God – de eredienst
  • Oefen met elkaar in het zingen van Gods lof en het uitzingen van de verwachting
  • Leef een duurzaam leven als heenwijzing naar Gods Koninkrijk dat komt

Leven met een opgerolde mat op de schouders

Met andere woorden: leef zoals de genezen verlamde uit Bethesda. Hoe wonderlijk is het dat Jezus hem na zijn genezing, nota bene op de sabbat, met een stinkende (38 jaar!) opgerolde mat laat rondsjouwen. De mat die enerzijds symbool staat voor zijn oude leven zonder perspectief wordt - opgerold op de schouder - een symbool van Gods grote daden: Hij heeft mij bevrijd en Hij zal mij bevrijden. Kom doe met mij mee, zing Gods grote daden uit, dans met deze mat als een ‘thorarol’ van bevrijding. Leef je alledaagse sorus maar ook de eredienst met het hoofd naar boven en gericht op Jezus die komt! Dan wordt de hoop geboren en onze komende God meer en meer reëel.

Kees Zeelenberg, Bezinning kerkenraads-vergadering februari 2020

terug